Publiek Ontwikkelbedrijf REKS (POB REKS) is een uniek bedrijf in Nederland, omdat het de snelheid van een commerciële onderneming combineert met de maatschappelijke doelen van de overheid. Dat zegt Ellen Lastdrager, sinds de oprichting van het bedrijf in 2023 de voorzitter van de Raad van Commissarissen (RvC). Hoe zorg je ervoor dat zo’n publiek-private samenwerking goed werkt? En welke innovaties ziet zij om de energietransitie in onze regio te versnellen? We spreken erover met haar.
Maatschappelijk rendement als eis
Bij de start in juli 2023 was POB REKS nog een startup zonder ingerichte processen. “Inmiddels staat alles stevig op de rit, maar er was eigenlijk niks,” blikt Ellen terug. “Het bedrijf moest een boekhouder zoeken, de accountant aannemen, businesscases maken en een governancecode opstellen en vastleggen. De meeste bedrijven doen dat van tevoren, POB REKS had een rollende start.”
Die governance, de manier waarop het bedrijf wordt bestuurd en gecontroleerd, is volgens Ellen belangrijk. “Goede governance gaat over meer dan alleen regels en toezicht. Het zorgt ervoor dat je doelen eerlijk in balans bereikt,” legt ze uit. “Dat betekent voor POB REKS niet zomaar duurzame energie ontwikkelen, maar duurzame energie ontwikkelen waarvan de opbrengsten terechtkomen in de directe omgeving en bij de inwoners en bedrijven van Hart van Brabant.”
De waarde van publiek-private samenwerkingen
POB REKS kent een unieke governancestructuur. Het is een private onderneming (een bv) die duurzame energie ontwikkelt, maar wel één die werkt binnen de randvoorwaarden die de overheid stelt. De aandeelhouders zijn namelijk acht gemeenten en het Energiefonds Brabant (EFB), dat ook een bv is met een publieke doelstelling. Dit betekent volgens Ellen dat POB REKS de slagkracht en snelheid heeft van een bv, terwijl de gemeenten en het EFB als aandeelhouders de koers bepalen en de maatschappelijke impact in de gaten houden.
Ellen is enthousiast over zulke publiek-private samenwerkingen, waarbij je maatschappelijk rendement slim kunt koppelen aan de commerciële waarde van een bedrijf. “Private bedrijven zijn wettelijk gericht op winst voor hun continuïteit, en daarmee uiteindelijk op het aandeelhoudersbelang. Het interessante aan de structuur van POB REKS is dat maatschappelijk rendement een verplichting is geworden, omdat de aandeelhouders daarvoor kaders hebben meegegeven. Het aandeelhoudersbelang is dus een publiek belang.”
Governance in balans
Ellen vervolgt: “De overheid moet burgers beschermen. Dat kan je niet aan de markt overlaten, daar hebben we in het verleden wat te licht over gedacht. POB REKS geeft een andere duiding aan privatiseren in het publieke domein: altijd binnen een publieke randvoorwaarde, gecontroleerd door de publieke aandeelhouders. Dat is governance in balans in het publieke domein.”
Zeker brengt die publiek-private samenstelling ook uitdagingen met zich mee, ziet Ellen tijdens aandeelhoudersvergaderingen: “Sommige gemeenten willen snel beginnen met windmolens, terwijl andere terughoudender zijn. Het EFB heeft een kader meegekregen vanuit de provincie. Iedereen kijkt dus vanuit zijn eigen perspectief naar POB REKS.” De opdracht voor de Raad van Commissarissen is dan om de negen aandeelhouders bij elkaar te houden. “Volgens mij lukt het ons tot nu toe aardig om die dynamiek binnen de aandeelhoudersvergadering in goede banen te leiden, altijd met het oog op het uiteindelijke doel van deze publieke bv.”
Leren van wind op zee
Om de energietransitie in onze regio tot een succes te maken, moeten we volgens Ellen over de grenzen van de regio heen kijken. Zij ziet dankzij haar werk in de maritieme sector en de offshore-industrie veel kansen voor innovatie bij wind op land. “Op zee wordt al gewerkt met nieuwe funderingstechnieken en wiekstructuren die de verstoring van de natuur minimaliseren, bijvoorbeeld met minder geluid. Zulke oplossingen zijn ook interessant om de impact van windmolens op land kleiner te maken.”
Daarnaast kijkt Ellen verder dan alleen de opwek van elektriciteit. We moeten een windmolen volgens haar vooral zien als lokale ‘power generator‘. “De opgewekte energie kun je lokaal weer omzetten in onder andere groene waterstof. Het voordeel van waterstof is dat de opslagcapaciteit groot is en het breed inzetbaar is. Maar opslag in batterijen kan zeker ook.” Door windmolens daarnaast te koppelen aan industrieterreinen, kunnen lokale energiehubs ontstaan. Zo ontlasten we het overvolle elektriciteitsnet en helpen we de lokale bedrijven aan betrouwbare energie.
Energieonafhankelijkheid en lokale opbrengsten
Waar de energietransitie voorheen vooral werd gedreven door klimaatdoelen, ziet Ellen nu een verschuiving naar energieonafhankelijkheid. “We zijn als samenleving te afhankelijk van geïmporteerde energie. Onze afhankelijkheid is al minder dan tijdens de energiecrisis in 2022, maar het proces kan en moet veel sneller. Wat ik interessant vind aan POB REKS, is dat het die weg aanlegt naar energieonafhankelijkheid.”
Om dat te bereiken, moeten we de energietransitie volgens Ellen niet alleen van bovenaf opleggen, maar juist decentraliseren en de gebruikers als vertrekpunt nemen. Het uitgangspunt van minimaal 50% lokaal eigendom bij POB REKS is daarbij onmisbaar. “Als mensen direct meedelen in de opbrengsten, creëer je niet alleen draagvlak, maar bied je ook financiële verlichting. Dat zie je ook in Duitsland, waar lokale coöperaties ervoor zorgen dat opbrengsten van de ontwikkeling lokaal worden ingezet.”
Voor Ellen is dat de kern van de opgave waar POB REKS voor staat. We moeten mensen niet bang maken voor verandering of windmolens, maar ze hiermee juist de kans bieden op een onafhankelijke energievoorziening met lokaal rendement. “Met Publiek Ontwikkelbedrijf REKS is het doel om mensen uiteindelijk meer regie en meer rendement uit hun eigen energievoorziening te geven.”